Plagen zonder te kwetsen
Plagen hoort bij Sinterklaas, maar de grens tussen een knipoog en een steek ligt dichterbij dan je denkt. Een grap die aan de keukentafel prima werkt, landt anders als er acht mensen meeluisteren en de ontvanger moet lachen terwijl iedereen kijkt. Een goede plaaggrap voelt als aandacht. Een slechte voelt als een publiek oordeel. Dit is hoe je zorgt dat het de eerste wordt.
Wat is eerlijk spel
Alles wat iemand zelf kiest of zelf al uitlacht, is meestal veilig. Het gaat om gewoontes, voorkeuren en kleine mislukkingen met een goede afloop:
- Vaste rituelen, zoals de derde kop koffie voor acht uur of de plek op de bank die niemand mag innemen.
- Hobby's met een obsessief randje, van puzzels tot een moestuin met meer ambitie dan oogst.
- Kleine pech die al een verhaal is geworden, zoals de keer dat de fiets op het station bleef staan.
- Eigenaardige uitspraken die iedereen herkent.
Het gemeenschappelijke is dat de persoon erin herkenbaar is en er iets liefs in zit. Je plaagt iemand om wat hij doet, niet om wie hij is.
Wat laat je liever liggen
Sla alles over waar iemand echt gevoelig voor is, ook als jij denkt dat het wel kan. Dat geldt in elk geval voor lichaam en gewicht, uiterlijk, geld, gezondheid, een scheiding of verlies, werkloosheid, geloof, afkomst en alles wat met angst of onzekerheid te maken heeft. Ook als de ontvanger er zelf grappen over maakt, geldt dat niet voor de rest van de kamer.
Laat ook een recente ruzie of een toevertrouwd geheim liggen. Een gedicht wordt hardop gelezen, dus wat erin staat is publiek.
Een scherpe regel zachter maken
Soms heb je een goede grap die net te hard klinkt. Je hoeft die niet te schrappen. Je kunt hem verzachten met een van de volgende trucs.
- Maak het jezelf of de Sint. Laat de Sint verbaasd zijn in plaats van boos. Een regel als "zelfs de Sint kon het niet volgen" is vriendelijker dan "niemand kan het volgen".
- Overdrijf tot het onmogelijk wordt. Wie zo ver overdrijft dat niemand het gelooft, plaagt zonder te beschuldigen.
- Zet er een compliment achter. Eerst de steek, dan de erkenning. Zo bewijs je dat je plaagt omdat je de persoon waardeert.
- Verwijs naar een vaardigheid in plaats van een tekort. Zeg niet dat iemand slecht kookt, maar dat hij vol durf kookt.
Hetzelfde voorbeeld in een scherpe en een zachte vorm. Eerst de scherpe:
Je kookt zo slecht dat zelfs de hond je mijdt.
En de zachtere, die dezelfde grap maakt maar liefdevol blijft:
Je kookt met een ruime fantasie, de rookmelder zingt in harmonie.
In de tweede versie wordt het kookprobleem een soort kunstvorm. De lach is dezelfde, maar de ontvanger voelt zich niet afgeschreven.
Controleer door de ogen van de ontvanger
Lees het gedicht nog één keer door, nu alsof jij de ontvanger bent. Stel je voor dat je op de bank zit, met je ouders, je kinderen en een collega erbij. Stel jezelf bij elke strofe drie vragen:
- Zou ik hierom lachen als iemand het over mij zei?
- Zou ik mij schamen als dit in deze kamer wordt voorgelezen?
- Staat er iets in dat al een gevoelig punt is, ook al was het niet de bedoeling?
Twijfel je bij een van de drie, dan is het antwoord vrijwel altijd om de regel te herschrijven. Een grap die je moet verdedigen, is geen goede grap.
Verdeel de lading
Een gedicht dat alleen maar plaagt wordt snel bitter, ook als elke grap op zichzelf mild is. Wissel af. Op elke twee plaagregels hoort minstens één regel te komen waarin je iets waardeert, bewondert of grappig-lief benoemt. Houd de laatste strofe warm. Dat is het stuk waar de ontvanger zich het gedicht van herinnert.
Als je het écht niet weet
Vraag een derde die de ontvanger goed kent. Vraag niet "is het goed?", maar "is er een regel waar je even van schrok?".
Zit je nog in de schrijffase, begin dan met de feitenlijst uit het stappenplan voor een Sinterklaasgedicht, en markeer meteen wat je laat liggen. Voor een collega die je weinig kent geldt een extra voorzichtige lijn, die staat beschreven in gedicht voor een collega. Herschrijf in het schrijfatelier een scherpe strofe tot hij zacht genoeg is.